Η νέα μεταρρύθμιση στην Ανώτατη Παιδεία. Πρώτη φορά μετά το 1982 επιχειρείται – και επιβάλλεται – ριζική αντιμετώπιση.

Από την καθηγητική πείρα 40 χρόνων στο Πανεπιστήμιο.

Αθανάσιος Αν. Αγγελόπουλος.
Καθηγητής Πανεπιστημίου, του Α.Π.Θ.

1. Το 1982, με τον τότε Νόμο-Πλαίσιο, καταργείται το καθεστώς της παντοδυναμίας της καθηγητικής Έδρας. Απ’ αυτήν απέρρεε η αυθεντία των Πρυτανικών και Κοσμητορικών Αρχών και της Συγκλήτου με την τάξη και την σειρά από όλες τις Σχολές και με σεβασμό της αρχαιότητος των Καθηγητών και των Σχολών.
Το διοικητικό εκείνο σύστημα διέθετε κύρος και αίγλη, πλην κατέστη ολιγαρχικό, ως καθαρά καθηγητοκεντρικό, και συνεπώς αυταρχικό και αλαζονικό. Η αξιοκρατία, εν τούτοις, άντεχε και απέδιδε, παρά της τάσεως ευνοιοκρατίας και οικογενειοκρατίας. Ο Καθηγητής Πανεπιστημίου ήτο θεσμός σεβαστός και αποδεκτός με ευγένεια και σεβασμό από την Πολιτεία και την Κοινωνία, ασχέτως προσωπικού περιεχομένου.

    2. Το διάδοχο μεταρρυθμιστικό σχήμα – ο Νόμος-Πλαίσιο του 1982 – διέλυσε το προαναφερθέν. Η πανεπιστημιακή διοίκηση-εξουσία από τους λίγους, τους Καθηγητές, πέρασε στους πολλούς, σ’ όλους τους φορείς, επί το δημοκρατικότερο, με έμφαση την προνομιακή θέση στο νέο καθεστώς διοικήσεως του φοιτητικού κινήματος. Ήσαν οι συγκυρίες, μετά το Πολυτεχνείο του 1973, που πολιτικά το δικαιολογούσαν. Ευνοήθηκαν και οι άλλοι φορείς, παράλληλα με τα Μέλη ΔΕΠ.
Στα πλαίσια ανακατανομής και ισορροπίας της εξουσίας και της ακαδημαϊκής διαδικασίας, αποκαταστάθηκαν ακαδημαϊκές αδικίες, απελευθερώθησαν και αποδόθηκαν στον ακαδημαϊκό στίβο νέες αξιόλογες δυνάμεις και γενικά και ειδικά έγιναν αξιόλογα πράγματα σ’ όλα τα επίπεδα.

    3. Όμως η διοικητική πολυκεντρικότητα μεταξύ Πρυτανείου, Σχολών, Τμημάτων, Τομέων, Διοικητικών Συμβουλίων, Γεν. Συνελεύσεων και άλλων Φορέων συν τα εξωθεσμικά συνδικαλιστικά όργανα έθεσαν στο περιθώριο το μέτρο και τις ισορροπίες. Από την ολιγαρχία του πριν φτάσαμε στην πολυαρχία του νυν. Σταδιακά παραμελήσαμε το κυρίως έργο ˙ τις Ακαδημαϊκές Σπουδές, την έρευνα και την συγγραφή, προπαντός και στοιχειωδώς, πρακτικών διδακτικών εγχειριδίων για τους φοιτητές. Έχουμε πάμπολλες περιπτώσεις κατά Σχολές και Τμήματα, που Καθηγητές δι’ όλης της σταδιοδρομίας των δεν πρόλαβαν ένα διδακτικό εγχειρίδιο να γράψουν, γιατί ήσαν απασχολημένοι με άλλες δραστηριότητες. Τις θεωρήσαμε από κυρίως έργο πάρεργο. Κυριαρχούν και καταναλώνουν πολύτιμο χρόνο τα πάσης φύσεως διοικητικά όργανα, με συμμετοχή σ’ αυτά, με διασταλτικές ερμηνείες, «ακόμη και της κουτσής Μαρίας», κατά το δη λεγόμενο. Ο ακαδημαϊκός χρόνος δαπανάται, κατά το πλείστο, σε διοικητικά και συνδικαλιστικά ενδιαφέροντα και όργανα εντός και εκτός Πανεπιστημίου, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Ένα 10% περίπου των Καθηγητών μένει αφοσιωμένο στο κυρίως έργο των Σπουδών, των Προγραμμάτων και των Φοιτητών. Πολύς συνωστισμός στην διοικητική εξουσία, με το σύνθημα «για ένα καλύτερο Πανεπιστήμιο». Πολυαρχία, λοιπόν, και γι’ αυτό πολυγνωμία, άρνηση και λίγο αποτέλεσμα σωστό.

    4. Δύο ενδεικτικά παραδείγματα. Πρώτον, το άσυλο και οι ακαδημαϊκές ελευθερίες ή η καημένη «ελεύθερη διακίνηση ιδεών» στο Πανεπιστήμιο. Πρόβλημα μέγα εν τέλει, με απτές όμως κακές πρακτικές συνέπειες στον πνευματικό αλλά και στον περιβάλλοντα χώρο της Παιδείας, της Πολιτείας και της Κοινωνίας, πλην επί 30 χρόνια άλυτο και εν τούτοις πάντα επίκαιρο. Διά τούτο και μόνο η Κοινωνία μας έχει απορρίψει και αηδιάσει και ως πολιτικό και ως εκπαιδευτικό σύστημα.
Δεύτερο, να αναφερθούμε και στις εκλογικές διαδικασίες για Μέλη ΔΕΠ; Τα καταφέραμε οι ακαδημαϊκοί Διδάσκαλοι, ώστε σιγά-σιγά αυτές να φθίνουν σε τέτοιο βαθμό, ώστε να θεωρούνται ως προαγωγές δημοσίων υπαλλήλων. Πώς αυτό; Στα πλαίσια: λίγου συγγραφικού έργου επί τούτου, για να το εγκαταλείψουμε στη συνέχεια, ασχολούμενοι με άλλα, μόλις «δέσουμε τον γάιδαρό μας» ˙ λίγης ευνοιοκρατίας ή οικογενειοκρατίας ˙ λίγης συνδικαλιστικής δράσης και πολιτικής παρέμβασης.
Η αξιοκρατία δραπέτευσε σ’ άλλη γη σ’ άλλα μέρη. Τα ελληνικά δημόσια Πανεπιστήμια – πλην δυο-τριών εξαιρέσεων; – πέτυχαν να είναι πρώτα από τα τελευταία, στις διεθνείς αξιολογήσεις. Ευτυχώς, ότι υπάρχουν και κάποιες φωτεινές εξαιρέσεις μεμονωμένων Πανεπιστημιακών Ερευνητών, που μας ξελασπώνουν διεθνώς. Τα παραπάνω είναι απαύγασμα της πείρας του γράφοντος. Υπάρχουν και χειρότερα ˙ πλην δεν είναι του παρόντος.

    5. Μετά μία 30ετία του κατεστημένου του 1982 της πολυαρχίας επιβάλλεται και επείγει νέα τομή, πριν οδηγηθούμε σε γάγγραινα. Δύο προηγούμενες πολιτικές προσπάθειες βελτίωσης των πραγμάτων, στην βάση όμως του νόμου 1982, μια επί ΥΠΕΠΘ Σουφλιά παλιότερα και μια πρόσφατη το 2007 επί ΥΠΕΠΘ Γιαννάκου, παρ’ ότι έγινε εξαντλητικός διάλογος, όχι καλοκαίρι αλλά μήνες ακαδημαϊκής δράσης ατελείωτους, με απεργίες και πυρπολήσεις και βανδαλισμούς στο κέντρο των Αθηνών και αλλού, ουδέν ουσιαστικό απέδωσαν. Η συνταγή ήταν φαρμακευτική αγωγή, ενώ επιβάλλεται τομή-εγχείριση. Το 2007 ιδίως πολύς θόρυβος για το πολύ λίγο. Ώδυνεν όρος και έτεκε μύν. Προσθαφαιρέσεις, κόψε-ράψε, του ιδίου Νόμου 1982.
Τώρα, φαίνεται, έφτασε το μαχαίρι στο κόκκαλο, ή το χτένι στον κόμπο, μέσα στην γενικώτερη δίνη της πρωτοφανούς οικονομικής και ηθικής κρίσης στη χώρα μας και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στα πλαίσια της Ευρωζώνης. Το ίδιο Κόμμα ως Κυβέρνηση έκαμε την τομή του 1982. Αυτό το ίδιο επέπρωτο τώρα να εξισορροπήσει και συνθέσει εκ νέου τα πράγματα με νέα τομή.

    6. Η φιλοσοφία του προσχεδίου δείχνει ότι η Πολιτεία θέλει τώρα και να αποκαταστήσει όποια σωστά παλιά και να καινοτομήσει νέα πράγματα στο δίπολο: Διοίκηση αφ’ ενός και Ακαδημαϊκές Σπουδές και Προγράμματα απαιτήσεων αφ’ ετέρου, με ανάπτυξη αλλά όχι σπατάλη. Υπό τις νέες εγχώριες και διεθνείς συνθήκες οικονομίας και πολιτικής.
Κακά τα ψέματα. Το σημερινό πανεπιστημιακό κατεστημένο δεν μπορεί να ασκεί αποτελεσματική διοίκηση ως έχει, για να αξιοποιήσει και προσελκύσει πόρους προς εξυπηρέτηση του κυρίως σκοπού, που είναι οι όντως ακαδημαϊκές Σπουδές, ως εργαλείο όμως αιχμηρό και υλικής και πνευματικής ανάπτυξης δι’ άλλης νοοτροπίας. Επέστη ο χρόνος οι Ακαδημαϊκοί Διδάσκαλοι και οι Φοιτητές διδασκόμενοι ως σύνολο να αφοσιωθούν στο καθ’ αυτό έργο των, στις Σπουδές, στην έρευνα, στην διδασκαλία και στην συγγραφή απερίσπαστοι, αναταγμένοι και αναβαθμισμένοι και επομένως συνεχώς αξιολογούμενοι. Ο θεσμός του Καθηγητού Πανεπιστημίου είναι από μόνος ύψιστο προνόμιο για τον κατέχοντα αυτόν, είναι το άπαν και, ευτυχώς ακόμη, παρά το χαρακίρι, προβεβλημένος. Αρκετά με την αλαζονεία της διοίκησης. Οι Καθηγητές εκλέγονται βάσει υποβαλλόμενου, κατά νόμο, συγγραφικού και όχι διοικητικού έργου.

    7. Το νέο σχήμα ευέλικτης διοίκησης με το Συμβούλιο είναι συνάρτηση του αυτοδιοικήτου στο Πανεπιστήμιο, κατά το Σύνταγμα. Αφού συγκροτείται με άμεση εκλογή από το κυρίαρχο Σώμα των Καθηγητών και των Φοιτητών κατά το ήμισυ. Το δε άλλο ήμισυ πάλι εκλέγεται από τους ειδικούς του πρώτου μισού. Δεν είναι αρμόδιο εξ αντικειμένου το όλο Εκλεκτορικό Σώμα να επιλέξει και τους εξωτερικούς ειδικούς-Μέλη του Συμβουλίου, χωρίς να αλλοιωθεί και βλαφτεί η φιλοσοφία του Συμβουλίου. Οι εκλεγμένοι ειδικοί το μπορούν ακριβέστερα.
Περαιτέρω, η μετατροπή των Τμημάτων από διοικητικά ανεξάρτητα όργανα σε Προγράμματα Σπουδών υπό Δ/ντή Σπουδών στοχεύει πολύ σωστά στην έξαρση του κυρίου, αλλά ατροφικού, ως παραμεληθέντος, βραχίονος των Ακαδημαϊκών Σπουδών. Θα μπορούσε να ισχυρισθεί ο γράφων ότι ο θεσμός των Τομέων, ως μονάδων Σπουδών και Προγραμμάτων και Ερευνών, λειτούργησε γενικά καλά και παραγωγικά.
Επίσης, η επάνοδος του θεσμού του Κοσμήτορος των Σχολών στο πρότερο κύρος και από διακοσμητικό σε ενεργό διοικητικό συντονιστικό ρόλο είναι προς την σωστή κατεύθυνση. Αποσυντίθεται έτσι το υφιστάμενο κράτος αυθαιρεσίας, πολυαρχίας, παραγκωνισμού και διαπλοκής διά των Τμημάτων στις Σχολές, στη Σύγκλητο και στο Πρυτανείο. Η εκλογή και ο διορισμός του Πρυτάνεως και των Κοσμητόρων από το Συμβούλιο Διοίκησης περιστέλλει, θεσμικά πλέον, το κακό της πολυαρχίας και το ανευθυνοϋπεύθυνο νεφέλωμα στο όλο οικοδόμημα του Πανεπιστημίου. Υπόλογος ο Πρύτανης και ο Κοσμήτορας σαφώς μόνο στο Συμβούλιο. Είδαμε τα τελευταία χρόνια πώς αναποτελεσματικά πολιτεύθηκε ο θεσμός της Συγκλήτου. Είναι «ευφήμως» γνωστές οι Σύγκλητοι στην Κοινωνία από τις φοιτητικές και άλλες καταλήψεις και πράξεις βανδαλισμού, που επωμιζόμαστε όλοι οι φορολογούμενοι πολίτες, και για την εν γένει αβουλία των. Ο ρόλος της Συγκλήτου μόνο γνωμοδοτικός και συμβουλευτικός. Η φιλοσοφία για το υπόλογο ενώπιον της Πανεπιστημιακής Κοινότητος, που ποιείται τις εκλογές, παραπέμπει στην λαϊκή ρήση «πάρτ’ τ’ αυγό και κούρεφτο».

    Τέλος, ορθές οι αξιολογήσεις των καθηγητών, πολλοί των οποίων στην σιγουριά τους ξεσκονίζουν μόνο τα βιβλία. Ξέχασαν το διάβασμα. Στα Πανεπιστήμια που πρωτεύουν σε Αμερική και Ευρώπη η αξιολόγηση είναι θεσμός. Προέχει όμως για να έχουν νόημα οι αξιολογήσεις να προηγούνται αξιοκρατικές εκλογές στην δρακόντεια πλέον βάση σεβασμού, ως προς την συγκρότηση Εισηγητικών Επιτροπών και Εκλεκτορικών Σωμάτων, των ειδικοτήτων ως προς τα προκηρυσσόμενα γνωστικά αντικείμενα, κατ’ ουσίαν και όχι κατ’ αλχημίαν, μεταξύ των εν ενεργεία ή και των συνταξιούχων Καθηγητών από το εξωτερικό ή το εσωτερικό, εφ’ όσον εδώ δρουν, προάγοντες την συγγραφή, την έρευνα και προβληματιζόμενοι ενεργά στα ΚΟΙΝΑ. Εδώ να γίνει συναφώς η παρατήρηση ότι η μετάβαση από το κλασικό τυπωμένο διδακτικό Βιβλίο ή βοήθημα στο ηλεκτρονικό χρειάζεται, οπωσδήποτε, 5ετία. Ένα διδακτικό βιβλίο, συνοδευόμενο και από ένα βοήθημα, εξυπηρετεί τον φοιτητή πληρέστερα. Επίσης, την τελευταία 5ετία προ της συνταξιοδοτήσεώς τους οι Καθηγητές θα είναι αφοσιωμένοι στα ακαδημαϊκά καθήκοντα και όχι και στα διοικητικά όργανα.

Οι αντιδράσεις των Πρυτάνεων και των Συγκλήτων, ως της Κορυφής του Παγόβουνου-Κατεστημένου, με απειλές, μάλιστα, ότι θα κλείσουν από τον Σεπτέμβριο τα Πανεπιστήμια, ως εάν να είναι ιδιοκτησία τους – μπορούν και να καούν τα Πανεπιστήμια – αναπέμπει στην συντήρηση του απερχομένου χαλαρού καθεστώτος. Η Κοινωνία έχει απορρίψει ανεπιστρεπτί τις τακτικές αυτές. Η Πολιτεία επί 30 χρόνια δοκίμασε το καθεστώς αυτό. Θέλει να το ανανεώσει ριζικά τώρα. Το απαιτούν των ημερών μας οι μεγάλες ανατροπές.